Przemówienie Władysława Ortyla, sekretarza stanu w Ministerstwie Rozwoju Regionalnego, z konferencji dotyczącej roli metropolii białostockiej, lubelskiej i rzeszowskiej w realizacji planowanego Programu Rozwoju Ściany Wschodniej.

Konferencja odbyła się 9 grudnia 2005 r. w Lublinie.

PROGRAM DLA POLSKI WSCHODNIEJ
SZANSĄ DALSZEGO, SZYBSZEGO ROZWOJU KRAJU

Tą krótką prezentację założeń programu dla Polski Wschodniej, należy rozpocząć od przypomnienia genezy idei stworzenia takiego instrumentu wsparcia. Konieczność jego przygotowania została wpisana do programu wyborczego Prawa i Sprawiedliwości, a także powtórzona została w programie rządu Pana Premiera Kazimierza Marcinkiewicza - „SOLIDARNE PAŃSTWO”.

Trzeba też podkreślić, że próby definiowania pomocy i interwencji dla województw Polski Wschodniej były już wcześniej podejmowane, ale jeszcze nigdy nie było takiej determinacji i woli dla skutecznego wdrożenia takich działań jak obecnie.

Skala dysproporcji rozwojowych pomiędzy województwami Polski Wschodniej a resztą kraju powoduje, że należy w ujęciu programowym przedstawić działania nawet w perspektywie ponad 14 lat, które muszą być skorelowane za Strategią Rozwoju Kraju. Program skierowany będzie do województw: lubelskiego, podkarpackiego, podlaskiego, świętokrzyskiego i warmińsko-mazurskiego.

Działania będą  realizowane w trzech perspektywach czasowych:

• 2006 - 2008 – czas identyfikacji i przygotowania dokumentacji technicznej projektów;
• 2007 - 2013 – okres wdrażania projektów infrastrukturalnych i innych projektów rozwojowych z zakresu wsparcia rozwoju zasobów ludzkich, przedsiębiorczości i innowacyjności;
• 2014 - 2020 – okres  wdrażania kolejnych projektów i uruchomienia inwestycji przemysłowych   i gospodarczych.

W ramach każdego z tych trzech okresów planuje się skierowanie środków z budżetu i funduszy UE na następujące interwencje:

• udzielanie pomocy technicznej dla przygotowania dużych projektów przez beneficjentów: samorządy wojewódzkie, lokalne i ministerstwa;
• przygotowanie i wdrożenie odrębnego programu dla województw Polski Wschodniej;
• wdrożenie dużych inwestycji infrastrukturalnych z programów sektorowych i regionalnych;
• wdrażanie działań i projektów z programu skierowanego na obszary wiejskie;
• wdrażanie projektów  z zakresu infrastruktury granicznej.        

Dlaczego trzeba, konieczne jest i warto wspierać województwa polski wschodniej?

Województwa Polski Wschodniej łączy kilka wspólnych cech: wysoki niewykorzystany potencjał, niski poziom produktu krajowego brutto oraz peryferyjne położenie zarówno w kraju, jak i w Unii Europejskiej. Jednakże wiele wskazuje na to, iż regiony Polski Wschodniej, a w szczególności, tworzące się obszary metropolitalne (Białystok, Lublin i Rzeszów) oraz rozwijające się ośrodki miejskie (Olsztyn i Kielce), mogą stać się „obszarami wzrostu”, gdyż dysponują:

1. dużym udziałem w populacji ludzi młodych zwłaszcza w wieku produkcyjnym i przedprodukcyjnym (w strukturze wieku ludności udział ludzi młodych jest wyższy niż średnia krajowa);
   
2. rozwiniętym systemem kształcenia ponadpodstawowego i wyższego;
   
3. korzystnymi warunkami przyrodniczymi dla rozwijania turystyki i agroturystyki oraz czystego przemysłu;
   
4. wolnymi, niezagospodarowanymi terenami pod inwestycje;
   
5. niskimi kosztami pracy;
   
6. znaczącym w skali kraju potencjałem dla rozwoju przetwórstwa rolno-spożywczego;
   
7. możliwością rozwoju sektora produkcji żywności wysokiej jakości.

Wykorzystanie tego potencjału może przyczynić się, w perspektywie długookresowej, do osiągnięcia trwałego, zrównoważonego rozwoju gospodarczego i wzrostu zatrudnienia. Wymaga to jednak poniesienia znacznych nakładów inwestycyjnych.

Obecnie regiony Polski Wschodniej charakteryzuje znaczne niedofinansowanie, a przez to słabo rozwinięta i niewłaściwie ukierunkowana infrastruktura komunikacyjna, brak przystosowania terenów pod inwestycje, niski poziom innowacyjności firm i niedorozwój sektora wysokich technologii. Okres najbliższych 7 lat jest najistotniejszy i niezbędny dla sfinansowania największych i najbardziej potrzebnych inwestycji infrastrukturalnych zwłaszcza w zakresie dostępności komunikacyjnej. Ten okres zdecyduje o przyszłości tych województw.

Patrząc w przeszłość na nowatorskie spojrzenie na politykę stymulowania rozwoju gospodarczego części tego obszaru można dostrzec podobne działania w koncepcji budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego w latach 1936-1939.

Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia. W ramach tego programu stworzono wiele przedsiębiorstw, a także towarzyszącą im infrastrukturę. W rezultacie budowa COP-u zmniejszyła dysproporcje rozwojowe kraju, podnosząc przy tym istotnie poziom oświaty, zwłaszcza technicznej, na terenach od zawsze zaniedbanych.

W koncepcji tej także można dostrzec wykorzystanie komplementarności potencjałów przedsiębiorstw oraz synergicznych efektów rozwojowych związanych z rozwijaniem współpracy kooperacyjnej. Można więc traktować ją jako prekursorską w stosunku do funkcjonujących współcześnie koncepcji prowadzenia polityki rozwojowej w oparciu o klastry przemysłowe.

Jakie działania należy zainicjować dla rozwoju obszarów Polski Wschodniej?

Przyspieszenie tempa rozwoju obszarów Polski Wschodniej wymaga zainicjowania zmian strukturalnych, wykreowania ośrodków miejskich rangi ponadregionalnej i wykorzystania endogenicznych czynników rozwoju tych województw, korzystnej struktury demograficznej i przygranicznego położenia.
Instrumentem, który może wykorzystać istniejący potencjał i przełamać niekorzystną sytuację społeczno-gospodarczą jest Program dla Polski Wschodniej.

Podstawę tworzenia takiego Programu może stanowić priorytet zapisany w projekcie Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2007-2013 „Poszerzenie perspektyw rozwoju gospodarczego dla regionów wschodniej Polski”.

Program dla Polski Wschodniej powinien koncentrować się na następujących obszarach:

• infrastruktura zawiązana z prowadzeniem działalności gospodarczej (parki przemysłowe, tereny inwestycyjne, itd.);
• infrastruktura kongresowa, konferencyjna, sportowa i wystawiennicza o znaczeniu ponadregionalnym;
• infrastruktura społeczeństwa informacyjnego o znaczeniu ponadregionalnym;
• infrastruktura edukacyjna na poziomie wyższym, ze szczególnym uwzględnieniem powiązań ze środowiskiem biznesu;
• innowacje i nowe technologie ( np. wsparcie rozwoju doliny lotniczej);
• infrastruktura transportu publicznego.

Ponadto wsparcie obszarów Polski Wschodniej powinno być uwzględnione
w pozostałych programach sektorowych, w tym Ministerstwa Transportu i Budownictwa, Ministerstwa Gospodarki, Ministerstwa Ochrony Środowiska oraz w programach Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, skierowanych na obszary wiejskie. Ważne z punktu widzenia gospodarczego i współpracy przygranicznej są przejścia graniczne mogące uzyskać wsparcie z funduszy będących w gestii Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Szczególną uwagę - patrząc na mapę potencjalnych metropolii i największych miast Polski Wschodniej - należy zwrócić na drogowe, kolejowe i lotnicze połączenia komunikacyjne między nimi i innymi centralnymi ośrodkami rozwoju kraju. Bardzo duże znaczenie gospodarcze ma też w tych województwach infrastruktura związana z ochroną środowiska oraz zabezpieczenia przeciwpowodziowego.

Środki przeznaczone na ten cel nie mogą być zawężone tylko do Funduszy Strukturalnych i Funduszu Spójności. Poza tym obszary Polski Wschodniej powinny być wspierane środkami z budżetu państwa, pamiętając aby nie oprzeć się na nich jednostronnie, jako na jedynym źródle finansowania, którego trwałość jak i wielkość nie jest do końca przewidywalna.

W kontekście środków z Unii Europejskiej dla Polski Wschodniej, należy zauważyć, iż analiza wdrażania Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego 2004-2006 oraz innych programów pomocowych Unii  Europejskiej, jak również prace prowadzone nad przygotowaniem projektu Programu Operacyjnego „Spójność Terytorialna i Konkurencyjność Regionów” wskazują, iż na obszarze województw Polski Wschodniej nie ma wystarczającej liczby, w pełni gotowych dużych projektów o znaczeniu ponadlokalnym, czy ponadregionalnym, które mają zmniejszyć dysproporcje w rozwoju gospodarczym i mają stać się trwałym motorem wzrostu całego obszaru.

Priorytetem będzie zatem szybka identyfikacja i doprowadzenie do stanu gotowości tego typu projektów mogących być przedmiotem dofinansowania.
Pamiętając o tym, że pomoc z perspektywy finansowej 2007-2013 może być faktycznie dostępna dopiero w 2008 roku, mamy zatem ponad dwa lata na przygotowanie działań mających na celu pomoc potencjalnym beneficjentom w identyfikacji dużych prorozwojowych projektów oraz przygotowanie dla nich dokumentacji technicznej i gotowości  celem pozyskania wsparcia z różnych programów i źródeł finansowania. 

Potencjalne źródła finansowania

Środki na przygotowanie dokumentacji technicznej dużych projektów realizowanych na terenie Polski Wschodniej należy zabezpieczyć w budżecie państwa (np. Funduszu Rozwoju Dróg) oraz wykorzystać w pełni środki przeznaczone na  pomoc techniczną dostępne z funduszy Unii Europejskiej.

W realizację Programu dla Polski Wschodniej w latach 2007-2013 mogłyby zostać zaangażowane środki obecnie przeznaczone na realizację likwidowanego Programu Operacyjnego „Spójność Terytorialna i Konkurencyjność Regionów”, czyli ok. 2,7 mld Euro ze środków Unii Europejskiej.

Poziom środków jakie zostaną zaangażowane z innych programów sektorowych i budżetu uzależniony będzie od identyfikacji i przygotowania dużych projektów przez samorządy i ministerstwa.

Planowany jest następujący harmonogram prac nad przygotowaniem programu dla Polski Wschodniej.

1. Do połowy grudnia br.– spotkanie z  Marszałkami i Wojewodami.
   
2. Do połowy grudnia br. – powołanie stałego Zespołu Roboczego oraz Rady Konsultacyjnej, a także pierwsze spotkanie Zespołu Roboczego.
   
3. Do końca grudnia powołanie Rady konsultacyjnej.
   
4. Na początku stycznia 2006 r. – przygotowanie założeń Programu.
   
5. I połowa stycznia 2006 r. – pierwsze spotkanie Rady Konsultacyjnej.
   
6. Do końca lutego 2006 r. – zakończenie prac nad przygotowaniem pierwszego projektu Programu.
   
7. Marzec 2006 r. – rozpoczęcie konsultacji społecznych.

Podsumowanie

Reasumując, pragnę wskazać na 3 podstawowe uwarunkowania realizacyjne omawianego Programu.

Po pierwsze – stałe pogłębianie się dysproporcji rozwojowych województw Polski powoduje, że opracowanie i wdrożenie Programu jest przedsięwzięciem niezwykle pilnym i ważnym dla równoważnego rozwoju całego kraju, a wynikało będzie z nowo opracowanej przez Rząd Strategii Rozwoju Kraju.

Po drugie program powinien mieć charakter długofalowy i wielokierunkowy, finansowany z różnych źródeł, przy czym wyraźnie winien określić konkretne zadania o charakterze przygotowawczym i realizacyjnym, które należy wykonać bądź poważnie zaawansować w latach 2007 – 2013.

Po trzecie – opracowanie i skuteczne wdrożenie Programu jest olbrzymim wyzwaniem o znaczeniu  ogólnokrajowym, którego zrealizowanie wymagać będzie podjęcia wielu spójnych ze sobą działań, zarówno przez administrację rządową jak i samorządową wszystkich szczebli. Koniecznym jest przy tym uzyskanie wsparcia tych działań przez możliwie najszersze gremia polityczne i gospodarcze.